Summary
Biography
ତୋଶଳି – ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀ
ତୋଶଳି କଳିଙ୍ଗର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରାଚୀନ ନଗର ଥିଲା ଏବଂ ଅଶୋକଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ଏହା ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ କାମ କରୁଥିଲା। ଏହା ବର୍ତ୍ତମାନର ଧୌଳି ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି:
ତୋଶାଳି ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ନଗରୀ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା । ଏହା ଆଧୁନିକ ଭୁବନେଶ୍ୱର ନିକଟସ୍ଥ ଧଉଳି ଓ ଶିଶୁପାଳଗଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା ବୋଲି ଐତିହାସିକମାନେ ମତ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି । ଏହା କଳିଙ୍ଗ ରାଜ୍ୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ନଗରୀ ଓ ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ରାଜଧାନୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲା ।
ନାମକରଣର ଉତ୍ପତ୍ତି:
"ତୋଶାଳି" ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଧାରଣା ନାହିଁ । ଏହା ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଜନଜାତି କିମ୍ବା ନଗରୀର ନାମ ହୋଇଥାଇପାରେ । କେତେକ ଐତିହାସିକଙ୍କ ମତରେ, "ତୋଶାଳି" ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି "ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ" କିମ୍ବା "ସୁରକ୍ଷିତ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ" । ଅନ୍ୟ ଏକ ମତ ଅନୁସାରେ, ଏହା ପ୍ରାଚୀନ କାଳର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବନ୍ଦର ନଗରୀ ଥିଲା ।
ଐତିହାସିକ ବିବରଣୀ:
ତୋଶାଳିର ଇତିହାସ ମୁଖ୍ୟତଃ ପୁରାତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉତ୍ଖନନରୁ ଜଣାପଡ଼େ । ଶିଶୁପାଳଗଡ଼ଠାରେ ହୋଇଥିବା ଉତ୍ଖନନରୁ ଏକ ବୃହତ୍ ଏବଂ ସୁଦୃଢ଼ ପ୍ରାଚୀନ ନଗରୀର ଅବଶେଷ ମିଳିଛି । ଏଠାରେ ମିଳିଥିବା କୋଟ ବା ପ୍ରାଚୀରର ଆକାର ଏବଂ ନିର୍ମାଣଶୈଳୀରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଏହା ଏକ ସୁପରିକଳ୍ପିତ ନଗରୀ ଥିଲା । ଏହା ବୌଦ୍ଧ, ଜୈନ ଓ ବୈଦିକ ଧର୍ମର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା ।
ତୋଶାଳିର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗ ଥିଲା ମୌର୍ଯ୍ୟ ଶାସନ ସମୟ । ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ତୋଶାଳିକୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର କରିଥିଲେ । ଧଉଳି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଥିବା ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ତୋଶାଳି ଏକ 'ଉପରାଜା' ବା ରାଜପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ଏହି ଶିଳାଲେଖରେ ତୋଶାଳିର ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଓ ନୀତି ଅନୁସାରେ ଶାସନ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଧଉଳିର ଶାନ୍ତିସ୍ତୂପ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନିଦର୍ଶନ ।
ମୌର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ପରେ ତୋଶାଳିର ଗୁରୁତ୍ୱ ହ୍ରାସ ପାଇଥିଲା । ଖାରବେଳଙ୍କ ସମୟରେ କଳିଙ୍ଗର ରାଜଧାନୀ ଅନ୍ୟତ୍ର ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେଲା । ତଥାପି, ତୋଶାଳି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଣିଜ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପୀଠ ଭାବେ ରହିଥିଲା । ଚୀନୀ ପରିବ୍ରାଜକ ହୁଏନ୍ସାଂ (ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀ) ତାଙ୍କ ଭାରତ ଭ୍ରମଣ ବିବରଣୀରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ବୌଦ୍ଧ ବିହାର ଓ ସ୍ତୂପ ଥିବାର ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି । ଆଧୁନିକ ଶିଶୁପାଳଗଡ଼ରେ ଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ଦୁର୍ଗ ଓ ନଗରୀର ଧ୍ୱଂସାବଶେଷ ଆଜି ମଧ୍ୟ ତୋଶାଳିର ଐତିହାସିକ ଗୌରବର ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ରହିଛି । ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ନଗରୀକରଣର ପ୍ରମାଣ ଦିଏ ଏବଂ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ କାଳରୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ନଗର ଜୀବନର ବିକାଶ ହୋଇସାରିଥିଲା ।
